Ognisko Pracy Pozaszkolnej w Starogardzie Gdańskim

O tańcu na Kociewiu

Kociewie stanowi oddzielny region na Pomorzu, o bogatym dorobku w dziedzinie kultury duchowej i materialnej, różniący się od sąsiednich regionów, szczególnie Kaszub, z którym był i jest w niektórych przypadkach utożsamiany. Ludzi rozmiłowani we własnym regionie, członkowie stowarzyszeń, towarzystw, dostrzegli i uwypuklili te różnice już jakiś czas temu. Dzięki ich pracy prowadzi się na Kociewiu ciekawe formy popularyzacji własnego regionu, własnej kultury materialnej a w szczególności wizualnej, jaką przedstawiają zespoły folklorystyczne. Życie na wsi współczesnej niczym nie różni się od życia w mieście. Nosi się tę sama odzież, śpiewa te same przeboje, a jednak właśnie teraz odkrywa się urodę i świeżość wiejskich koronek, haftów a szczególnie ludowych tańców i przyśpiewek. Kociewiacy należą do jednej ze wschodnio-pomorskich grup etnicznych, która zdaniem badaczy powstała w XIII wieku, na skutek zmieszania się rodzimej ludności pomorskiej z napływowymi elementami osadniczymi, pochodzącymi głównie z obszarów chełmińskiego i kujawskiego. Dorobek materialny i duchowy Kociewiaków ma swoje odzwierciedlenie w tych kulturach.  Pokazują go w szczególny sposób działające wcześniej i obecnie zespoły ludowe. Fakt istnienia takiż zespołów stanowi czynnik aktywizujący działalność miłośników folkloru, utrwala poczucie więzi regionalnej, wyzwala inicjatywę ludzi różnych środowisk, poprzez podtrzymywanie dawnych tradycji ludowych, tworzy charakterystyczny dla Kociewia styl życia. Jednocześnie budzi ambicje prezentowania swojego dorobku artystycznego nie tylko na własnym terenie, ale także poza jego granicami. Wszystko to składa się na proces unowocześniania życia kulturalnego polegającego na rozbudowie dawnych tradycji ludowych i powiązaniu ich z potrzebami współczesnego społeczeństwa.

Na terenie Kociewia działa obecnie wiele zespołów folklorystycznych i grup regionalnych. Niektóre z nich istnieją od ponad 20 lat ale są i takie które działają od roku czy dwóch lat.

13 stycznia 1957 roku na Zjeździe Kociewiaków taką wystosowano odezwę do wszystkich mieszkańców kociewskiej ziemi: „Bracia Kociewiacy! Łączymy się i organizujemy jak mieszkańcy innych regionów Polski. Od zgubienia uchronić, z zapomnienia odszukać, opracować i wspólnym wysiłkiem utrwalić powinniśmy zwyczaje i pieśni kociewskie, dawne stroje i sztukę ludową. W barwnym wieńcu polskich regionów ludowych niechaj się też znajdzie kwiat zapomnianego Kociewia”. Nie trzeba było długo czekać na odpowiedź Kociewiaków. Już w 1957 roku w Pinczynie powstaje zespół ludowy składający się z członków chóru kościelnego, założycielem był Pan Władysław Smukała. Zespół ten miał ambitne cele: zbierał piosenki, legendy i baśnie kociewskie, układał obrazki sceniczne ilustrujące życie i obyczaje naszych przodków, dążył do zrekonstruowania stroju kociewskiego. Zespół wyćwiczył ponad 10 piosenek i frantówek kociewskich oraz odegrał obrazek sceniczny. Występował dla ludności okolicznych wsi i tam zbierał kolejne piosenki kociewskie. Do najpopularniejszych piosenek wykonywanych przez zespół należały: „Lecieli żurawie”, „Pokochała”, „Zagrajże kapelo”, „Wesele orła”. Z zespołem tym współpracowała żyjąca wówczas i bardzo znana poetka Franciszka Powalska, której teksty i melodie wchodziły w skład repertuarowy zespołu. Stosunkowo krótko istniał pinczyński  zespół  bo do 1960 roku. Również w Lalkowach ówczesny bardzo młody Jan Ejankowski, obecnie bardzo znany i ceniony regionalista, próbował zakładać podobne zespoły. One powstawały, koncertowały ale żywotność ich była stosunkowo krótka. Dopiero w 1968 roku dzięki szczególnemu zaangażowaniu kierownika Zakładowego Domu Kultury SZF „Polfa” – Wiesława Jarębskiego i instruktora muzycznego Domu Kultury Dzieci i Młodzieży w Starogardzie Gdańskim – Jana Schulza sfinalizowano poczynania założenia Zespołu Folklorystycznego. Myśli i marzenia przerodziły się w czyn. Zostaje powołany do życia Zespół Pieśni i Tańca „Kociewie”. Choreografią zajął się pan Witold Nalepa. Nie wiele jednak było repertuaru kociewskiego opisanego i opracowanego. Pan Jan i Witold rozpoczęli swoją pracę od wędrówki po Kociewiu. Wędrowali od chałupy do chałupy słuchając piosenek i spisując tańce. Malowali i słuchali a repertuar zespołu rósł w siłę!  Ciężka praca przyniosła rezultaty. Koncerty zespołu podobały się nie tylko publiczności Starogadu czy okolic ale w całej Polsce. Zespołowi zawsze towarzyszyła kapela ludowa pod kierownictwem Pan Jana Schulza, na którego mówiono - to „Kociewiak ze krwi ji zes kości”. Wydawałoby się, że teraz już tylko będą powstawać nowe zespoły w innych miejscowościach Kociewia. Tak się jednak nie stało. Brakowało choreografów, muzyków znających ludowe nutki, nie łatwo można było namówić młodzież do udziału w ludowym zespole. Na południowym Kociewiu  powstaje Zespół Pieśni i Tańca „Bukowiacy”, prowadzony przez panią Lucynę Grzonkowską, w Piasecznie Pan Jan Ejankowski zakłada zespół „Piaseckie Kociewiaki” a w Tczewie przy Domu Kolejarza rozpoczyna działalność Zespół Pieśni i Tańca „Kolejarz”. Jednak ta ilość grup śpiewaczych czy zespołów ludowych była kroplą w morzu potrzeb. Owszem zespoły te liczyły się na Przeglądach i Festiwalach Ogólnopolskich, zdobywały laury na konkursach folklorystycznych, były wspaniałymi ambasadorami kociewskiej kultury, ale było ich zbyt mało aby głosiły wszem, że „Kociewie je ji bandzie”. Czas okazał się przychylny działalności ludowej na Kociewiu. Działacze Towarzystwa Miłośników Ziemi Kociewskiej wraz z władzami wojewódzkimi a także przy wsparciu Zrzeszenia Kaszubsko – Pomorskiego, zorganizowało w 1995 roku I Kongres Kociewski, który zaowocował wieloma działaniami regionalnymi. Bardzo wiele szkół publicznych, placówek oświatowych i domów kultury stawiało sobie za jeden z priorytetów: działalność na rzecz regionu. W Starogardzie Gdańskim powstaje nowa, już odmłodzona, kapela kociewska, która kontynuuje dzieło założone przez Pana Jana Schulza, a kilka lat później tańczyć przy niej zaczyna Zespół Pieśni i Tańca Kociewie, który działa do dnia dzisiejszego. Powstają nowe zespoły folklorystyczne takie jak; Zespół Pieśni i Tańca „Rychławiaki” w Wiejskim Domu Kultury w Rychławie, prowadzony przez Panią Gertrudę Woźnicką, „Lubichowskie  Kociewiaki” przy Gminnym Ośrodku Kultury w Lubichowie, któremu serce oddała Bogumiła Fiałkowska. W Tczewie przy Szkole Podstawowej nr 10 Pani Ewa Litwińska powołuje grupę ludową „Samborowe Dzieci” a w miejscowości Rokocin koło Starogardu, w Szkole Podstawowej nauczyciel regionalista Pani Mitel Kowalska zawiązuje grupę „Rokockie Kociewiaki”. W Gniewie poetka Pani Emilia Rulińska i nauczyciel Wojciech Górski zakładają zespół „Burczybas” a w Subkowach łączą się pokolenia, babcie, mamusie i dzieci wspólnie występują jako zespół Subkowiaki.  Na Kociewiu rozpoczyna swoją regionalną działalność Ognisko Pracy Pozaszkolnej, którego celem głównym jest zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego regionu Kociewie oraz dbałość o prawo człowieka do korzystania z wszelkich praw kulturowych a w szczególności do prawa własnej regionalnej, etnicznej kultury. Działalności ta zaadresowana jest do pedagogów i nauczycieli regionalistów, animatorów kultury, wychowawców przedszkolnych, uczniów szkół publicznych wszystkich szczebli, wychowawców i wychowanków Specjalnych Ośrodków Szkolno – Wychowawczych. Zajęcia warsztatowe prowadzone przez nauczycieli OPP zaowocowały powstaniem kolejnych grup regionalnych i zespołów folklorystycznych. Nie łatwo jest zachęcić dzieci, młodzież czy nawet dorosłych do udziału w zajęciach zespołu ludowego. Kociewie nie posiada wielopokoleniowej tradycji tanecznych, jednak małymi krokami można osiągnąć wiele! Każdy regionalista wypracowuje sobie własne metody pracy z grupą folklorystyczną. W prowadzeniu zespołów i grup pomagają instruktorom i nauczycielom organizowane przez OPP warsztaty regionalne, gdzie uczą się praktycznie wykonywania tańców z Kociewia a także śpiewają ludowe frantówki i piosenki. Członkowie Kapeli Kociewskiej działającej przy Starogardzkim Centrum Kultury, nagrywają podkłady muzyczne do tańców i piosenek kociewskich. Kapela jest jedyną (niestety!) grupą w pełnym składzie instrumentalnym działającą na Kociewiu. Dzięki pracy Pana Bogdana Olszynki, członka kapeli, zespoły kociewskie posiadają  w składzie instrumentalnym diabelskie  skrzypce i burczybasy, które sam wykonał. Kapela przygrywa także zespołom ludowym działającym w SCK, udziela porad i konsultacji wielu zespołom na terenie całego regionu, jest prawdziwym ambasadorem Kociewia na terenie Polski i po za jej granicami.

Najczęściej wykonywanymi przez zespoły tańcami są: polki, walczyki, chodzone a także występujący jedynie na Kociewiu taniec „korkarz”. Zespoły posiadają w swoich repertuarach również: kociewską polkę, polkę z kijami, tupanego a nawet oberki i chwatke polki. Nie wiele grup zna i wykonuje takie tańce jak: piwowar, koszykarz czy zalotny walczyk „Usnyła dziyweczka po lilijó” oraz chwatkygo oberka „Łoj tup, tup po podłodze”. Wynika to niestety z braku fachowej literatury na ten temat. Z braku opracowań i opisów poszczególnych figur

jakichkolwiek tańców kociewskich. Pomimo tak ogromnych kłopotów repertuarowych obecnie „Kociewie tańcem stoi” a zespoły działające radzą sobie dobrze i jest ich coraz więcej. Obecnie na Kociewiu działają następujące zespoły folklorystyczne:

1. Zespół Pieśni i Tańca „Kociewie” przy Starogardzkim Centrum Kultury w Starogardzie Gdańskim, kierownik muzyczny Grzegorz Oller, choreograf Mirosława Moller, Starogardzkie Centrum Kultury, Al.Jana Pawła II 3 , 83-200 Starogard gd.
2. Zespól „Kociewie Retro” przy Starogardzkim Centrum Kultury w Starogardzie Gdańskim, opiekun Bożena Piór i Mirosława Moller, Starogardzkie Centrum Kultury al. Jana Pawła II 3, 83-200 Starogard Gd.
3. „Piaseckie Kociewiaki” przy Muzeum Ruchu Ludowego w Piasecznie kierownik Jan Ejankowski, kierownik muzyczny Jadwiga Mielke, MuzeumHistorii Ruchu Ludowego w Piasecznie, 83-140 Gniew
4. Zespół Pieśni i Tańca „Chajdabany” przy Ognisku Pracy Pozaszkolnej w Starogardzie Gdańskim i Zespole Szkól Rolniczych w Bolesławowie, kierownik Grzegorz Oller, choreograf Mirosława Moller, Ognisko Pracy Pozaszkolnej ul. Sikorskiego 26, 83-200 Starogard Gd.
5. Zespól Folklorystyczny „Rychławiaki” przy Wiejskim Domu Kultury w Rychławie, kierownik Gertruda Woźnica, Wiejski Dom Kultury w Rychławie 86-170 Nowe
6. „Burczybas” przy Zespole Szkól Publicznych w Gniewie, kierownik Wojciech Górski, 83-140 Gniew
7. „Rokockie Kociewiaki” przy Publicznej Szkole Podstawowej w Rokocinie, kierownik Mirela Kowalska, choreograf Mirosława Moller, Rokocin 83-200 Starogard Gd.
8. „Lubichowskie Kociewiaki” przy Zespole Szkól Publicznych i Gminnym Ośrodku Kultury w Lubichowie, kierownik Bogumiła Fiałkowska, akompaniator Piotr Chrapkowski, choreograf Mirosława Moller Gminny Ośrodek Kultury 83-240 Lubichowo
9. „Samborowe Dzieci” przy Publicznej Szkole Podstawowej w Tczewie, kierownik Ewa Litwińska, 83-110 Tczew
10. „¦weckie Gzuby” przy Szkole Podstawowej w ¦wieciu, kierownik Małgorzata Połomska i Dorota Grzela
11. „Barłożanki” przy Kole Gospodyń Wiejskich w Barłożnie, kierownik Józefa Drożdż
12. „Subkowiaki” przy Samorządowym Przedszkolu w Subkowach kierownik Alicja Słyszewska, akompaniator Stanisław Cisewski
13. Zespól Ludowy „Lelki” przy Publicznej Szkole Podstawowej w Kamionce, kierownik Regina  Kotłowska, 83-230 Smętowo Graniczne
14. Grupa regionalna przy Publicznej Szkole Podstawowej nr 1 w Starogardzkie Gdańskim, kierownik Elżbieta Machińska, ul. Zblewska 18, 83-200 Starogard Gd.
15. Zespół Taneczny przy Publicznej Szkole Podstawowej nr 3 w Starogardzkie Gdańskim, kierownik Jolanta Rajkowska, ul. Wybickiego, 83-200 Starogard Gd.
16. Zespól Folklorystyczny przy Publicznej Szkole Podstawowej nr 4 w Starogardzie Gdańskim, kierownik Barbara Erdmann, al. Jana Pawła II 4, 83-200 Starogard gd.

Działają także na tereni regionu zespoły, które w swoim repertuarze często wyko0rzystują piosenki i obrzędy kociewskie i są to grupy Związku Emerytów, Rencistów i Inwalidów :

1. „Kociewska Wstęga” przy ZERiI w Gniewie, kierownik Emilia Rulińska
2. „Wiecznie Młodzi” przy Fundacji Domu Kultury w Tczewie, kierownik Bożena Szczepańska, ul. Wyszyńskiego, 83-110 Tczew

Obecnie odbywa się bardzo dużo ciekawych imprez folklorystycznych w naszym regionie. Od kilku lat w Szlachcie organizowane są Mistrzostwa ¦wiata Gry w kapelę, w Starogardzie odbywają się eliminacje do konkursy „Recytujemy Prozę i Poezję Kociewską a w Piasecznie przy Studzience kociewskie zespoły spotykają się na Przeglądzie Kociewskich Zespołów Folklorystycznych ku czci Władczyni Kociewia, Ognisko Pracy Pozaszkolnej wraz z GOK

w Lubichowie organizuje Międzywojewódzki Festiwal Zespołów Szkolnych „Brzad”, konkursy plastyczne o tematyce regionalnej. Od kilkunastu lat w stolicy Kociewia, w grudniowe dni można spotkać na ulicach kolędników i przebierańców, którzy uczestniczą w Festiwalu Kolędniczym organizowanym przez Starogardzkie Centrum Kultury. Każda kociewska gmina ma w swoich planach organizację festynu ludowego lub imprezy z udziałem zespołów folklorystycznych. Jednym słowem „Jesteśmy”, my Kociewiacy upominamy się o swoje miejsce na mapie regionów Pomorza i Polski. Mamy własną gwarę, tańce, obyczaje, zwyczaje i obrzędy, szanujemy tradycję. W naszych żyłach płynie pomorska krew a w sercach naszych jest Kociewie.

Niech podsumowaniem tych rozważań będą słowa pieśni Władysława Rutkowskiego:

…Niy wiam jak dla kogo, równak tak jak dla mnia,

najpsianknyjsza jestaj ma Kociwska Ziamna…

czy słowa Franciszki Kowalskiej, poetki  kociewskiej

Kociewie to moje stróny rodzinne,

Łod wszytych zakóntków śwata jinne.

Bo tak mnie je bliske, tak dobrze znane

Tak mocno prze za mnia kochane…

   Mirosława Möller